Η χώρα «με τα αρχαία μνημεία και τη σύγχρονη θλίψη» ξαναδικάζει τον Σωκράτη

Posted: Μαΐου 29, 2012 in Ιδέες

Την περασμένη Παρασκευή είχα την τύχη να παρακολουθήσω στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών την επανάληψη της Δίκης του Σωκράτη. Το Δικαστήριο  αποτελούσαν δέκα δικαστές από διάφορες χώρες, δυο συνήγοροι υπεράσπισης και δυο κατήγοροι. Το κοινό της αίθουσας, περίπου 900 άτομα, ψήφισε ως σώμα ενόρκων. Σημαντικό είναι να διευκρινίσω ότι η ψήφος ήταν υπέρ ή κατά του κατηγορητηρίου, αποσυνδεδεμενη από το είδος της ποινής σε περίπτωση ενοχής. Δηλαδή, ακόμα και εκείνοι οι οποίοι ψήφισαν υπέρ Αθηναίων και συμφώνησαν στην καταδίκη του Σωκράτη, σε καμία περίπτωση δεν ψήφισαν για την επιβολή της θανατικής ποινής. Εκτός από το προφανές, ότι δηλαδή η θανατική ποινή είναι απάνθρωπη και εντελώς αναντίστοιχη με το βάρος των αδικημάτων, η αποδέσμευση του κατηγορητηρίου από την επιβολή της ποινής επέτρεπε μια πιο εκλογικευμένη στάθμιση των επιχειρημάτων των δυο πλευρών.

Σκοπός της δίκης το 2012, δεν ήταν μια στενά νομική εξέταση των κατηγοριών. Αυτό άλλωστε ήταν αδύνατο, γιατί πολλές λεπτομέρειες σχετικά με τη νομοθεσία της Αθήνας είναι άγνωστες, όπως επίσης άγνωστο είναι το παρασκήνιο που οδήγησε στη δίκη τον Σωκράτη. Τέλος, οι πληροφορίες για τη δίκη προέρχονται από τους πλατωνικούς διαλόγους οι οποίοι παρουσιάζουν τη διδασκαλία του Σωκράτη από την πλατωνική οπτική, χωρίς να έχουμε γραπτά κείμενα του ίδιου του Σωκράτη.

Το κατηγορητήριο περιελάμβανε δυο κατηγορίες, η πρώτη ότι ο Σωκράτης “ασεβεί απέναντι στους θεούς της πόλης” και η δεύτερη ότι “διαφθείρει τους νέους”. Για να κατανοήσουμε τη φύση των επιχειρημάτων πρέπει να μεταφερθούμε νοερά  στη δημοκρατική Αθήνας του 399 π.Χ. Eίναι μια πόλη κράτος, που πασχίζει να επουλώσει τις πληγές της από τον καταστροφικό Πελοποννησιακό πόλεμο και την ολιγαρχία των 30 τυράννων. Έχοντας χάσει το μεγαλύτερο μέρος της ισχύος της, αντιμετωπίζει με μεγάλη καχυποψία τους ολιγαρχικούς, οι οποίοι αμφισβητούν το πολίτευμα με κάθε ευκαιρία.

Οι κατήγοροι, έδωσαν αρκετά πειστικά επιχειρήματα υποστηρίζοντας την ενοχή του Σωκράτη. Συνοπτικά, υποστήριξαν ότι οι “θεοί της πόλεως” δεν ήταν παρά  θεοί-προστάτες του δημοκρατικού πολιτεύματος και ασέβεια προς αυτούς αποτελούσε εχθρική πράξη προς τη δημοκρατία. Υπήρχαν μαρτυρίες ότι ο Σωκράτης προτιμούσε την επίκληση της Ήρας και του Απόλλωνα, που ήταν θεοί συνδεδεμένοι με την μισητή Σπάρτη. Επιπλέον η κατηγορία για τη  “διαφθορά των νέων” σχετιζόταν  με τη διδασκαλία του Σωκράτη, καθώς εκείνος προέτρεπε τους νέους να απέχουν από τα δημοκρατικά τους καθήκοντα. Όμως η Αθηναϊκή Δημοκρατία, ως άμεση δημοκρατία βασιζόταν στην προθυμία για την συμμετοχή των πολιτών στα κοινά.

 Με δεδομένο ότι μερικοί από τους μαθητές του Σωκράτη συμμετείχαν στην ολιγαρχία των τριάντα – αν και στη διάρκεια της τυραννίας τους απαγόρευτηκε  η διδασκαλία στον φιλοσόφο – επικράτησε η άποψη ότι ο κύκλος του Σωκράτη ήταν σφηκοφωλιά ολιγαρχικών. Παρά το γεγονός ότι μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας δόθηκε αμνηστία στους ολιγαρχικούς πιθανόν οι διδασκαλίες του Σωκράτη θεωρήθηκαν “διαρκές αδίκημα” εις βάρος της Αθηναϊκής Δημοκρατίας και έτσι οδηγήθηκε σε πολιτική δίκη.

Από την άλλη μεριά, η υπεράσπιση είχε ένα δύσκολο έργο, αφού, όπως φαίνεται ο φιλόσοφος στην απολογία του δεν είπε απολύτως τίποτα για να αντικρούσει το κατηγορητήριο. Αυτό εμμέσως μπορεί να σημαίνει αποδοχή των κατηγοριών. Όσον αφορά την περιφρόνηση των πολιούχων θεών των Αθηνών, η υπεράσπιση εστίασε στην παρουσίαση της ευσέβειας του Σωκράτη και της πίστης του στο «θείο». Όμως αυτό είναι άστοχο, διότι ο Σωκράτης δεν κατηγορήθηκε για αθεΐα. Επισημάνθηκε η απόσταση που κράτησε ο Σωκράτης από τους τριάντα τυράννους και η άρνηση του να συμμετάσχει σε δολοπλοκίες εναντίων των πολιτών. Ο φιλόσοφος δεν μπορεί να είναι υπόλογος για τις πράξεις των μαθητών του, όμως ακόμα περισσότερο ο Σωκράτης δεν είχε “μαθητές” αλλά έναν κύκλο ανθρώπων που παρακολουθούσε τις διδασκαλίες του στην αγορά. Στο κάτω – κάτω, πως μπορούσε μια διδασκαλία βασισμένη στον “εν οίδα ότι ουδέν οίδα”, δηλαδή την αμφισβήτηση των πάντων, να γίνει πρόταση αυταρχικής εξουσίας ;

Έτσι η δίκη στη ΣΓΤ εκτυλίχθηκε σε μια ανταλλαγή επιχειρημάτων για τα όρια της ατομικής ελευθερίας και την ηθική ευθύνη του Δασκάλου για τις πράξεις των μαθητών του. Κατά πάσα πιθανότητα, ο Σωκράτης οδηγήθηκε σε δίκη ως αποτέλεσμα κάποιου πολιτικού παιχνιδιού. Προειδοποίηση στους ολιγαρχικούς ; Μια ακραία αντίδραση των δημοκρατικών ; Δεν θα το μάθουμε ποτέ. Όμως το θράσος του και η περιφρόνησή του προς το δικαστήριο οδήγησε σε ένα απρόβλεπτο αποτέλεσμα : την καταδίκη σε θάνατο. Ο Σωκράτης δεν ήθελε να εξοριστεί, προτίμησε ο ίδιος την ηρωική έξοδο που θα του εξασφάλιζε αθανασία.

Αυτά λοιπόν παρακολουθήσαμε την περασμένη Παρασκευή, και διαπιστώνω πόσο επίκαιροι είναι αυτοί οι προβληματισμοί ακόμα και σήμερα. Μπορεί η Δημοκρατία να ανεχθεί τους εχθρούς της ; Πού σταματά η ατομική ελευθερία; Η ενότητα πολιτών, κράτους και θρησκείας στην κλασσική Αθήνα είναι κάτι το αδιανόητο σήμερα όπου σε συνθήκες κρίσης οι περισσότεροι επιλέγουν την ατομική σωτηρία. Εντύπωση προκάλεσε το πολιτισμένο επίπεδο του διαλόγου και η καταθλιπτική σύγκριση του με το επίπεδο του δημοσίου διαλόγου στην χώρα μας.

Για την ιστορία, ο Σωκράτης το 2012 αθωώθηκε, οι δικαστές ισοψήφησαν 5-5 και το κοινό ψήφισε 584 υπέρ Σωκράτους και 282 υπέρ Αθηναίων. Σημειώνω την επιβλητική παρουσία της προέδρου του δικαστηρίου Loretta Preska (ΗΠΑ), την πολυλογία του δικού μας Βασιλείου Ρήγα (πρώην Αντιπρόεδρος του Αρείου Πάγου) και τις υστερικές αντιδράσεις μιας ακτιβίστριας στις πέντε καταδικαστικές ψήφους των δικαστών.

Δίνω πολλά συγχαρητήρια στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών για αυτή την εκδήλωση που θα μείνει αξέχαστη. Θα μπορούσαμε να επαναλάβουμε ψύχραιμα μια άλλη γνωστή δίκη; Τη δίκη των έξι ; Τη δίκη του Μπελογιάννη ; Στην χώρα μας όπου τα πολιτικά πάθη οδήγησαν σε ακρότητες και εθνικές καταστροφές,  όταν θα μπορούμε ψύχραιμα να συζητάμε το παρελθόν μας χωρίς πάθος και προκαταλήψεις θα πάμε πολλά βήματα μπροστά.

Γιώργος Χαρκοφτάκης
manamachine.wordpress.com

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s